اسم مصدر

اسم مصدر اسمی است از برای معنی فعل ، بدون توجه به  فاعل مانند : دانش ، بینش ، کوشش
علامت اسم مصدر ، " ش " ماقبل ِ مکوسر به آخر ریشه ی فعل بیفزایند و این صیغه سماعی است  نه قیاسی .

تبصره : از تمام افعال ، اسم مصدر ، شنیده نشده است، بر خلاف مصدر که از همه ی افعال شنیده شده و فعل بدون مصدر وجود ندارد ، از ریشه های  غیر حقیقی اسم مصدر به ندرت آمده است مانند : خرامش ، لنگش
در این فعل ها همان ریشه  به جای اسم مصدر استعمال می شود :  جنگ ، شتاب ، ترس ، خواب ، فهم ، رقص
 

گاهی  بعد از " ش "  اسم مصدر " ت "  مثناة  می آورند  مانند :  خورشت ،  بُرشت

مصدر

مصدر از برای  حدوث فعلی است که  به فاعلی  منسوب باشد ، مانند :  دانستن ، گفتن ، دیدن  و علامت ِ مصدر آن است که در آخرش " تن "  یا  " دن " باشد به شرطی که هر گاه " ن "  را از آن بردارند ،  فعل ماضی باقی بماند  مانند :  خواستن ، رفتن ، نهادن   که  بعد از حذف " ن "  خواست و رفت و نهاد  که سوم شخص ماضی مفرد است  باقی می ماند .

افعال لازم را درحین ضرورت ة متعدی مى سازند و طریق متعدى ساختن فعل، آن است كه به آخر صیغة امر حاضر مفرد "آنید" یا "اند" افزوده و ماضی فعل را به وجود آورند و سایر صیغه ها را از آن بسازند:
كرى- كر یا ند، كر یا نید. خند- خند ا نید، خند ا ند. سو ز- سو زا نید، سو زا ند. جو ش!
- جوشانید، جوشاند. پوش- پوشانید، پوشاند.
گاه فعل متعدی را نیز به همین ترتیب بار دیگر متعدی مى سازند، مانند: خوردن و چریدن و نوشتن كه خورانیدن و چرانیدن و نویسانیدن، از آن ساخته اند. متعدی ساختن افعال با "ان " به طریقى كه گذشت، قاعدهء عمومى است و از روى قیاس مزبور مى توان هرفعل لازم را متعدی كرد.
 

تبصره: چند فعل متعدی است كه صیغة لازم آن ها متداول نیست، چون: افشاندن، خواندن، راندن و یک فعل هست كه به صورت متعدی است ولى امروز از افعاك لازم به شمار مى رود و آن فعل "ماندن "  است كه هم لازم بوده و هم متعدی.

مستقبل
خواهم خواست خواهیم خواست
خواهى خواست خواهیدخواست
خواهدخواست خواهندخواست

ماضى استمرارى       
مى خواستم          مى خواستیم
مى خواستى          مى خواستید
مى خواست            مى خواستند

 ماضى مطلق
خواستم               خواستیم
خواستى              خواستید
 خواست               خواستند

ماضى نقلى
خواسته ام          خواسته ایم
 خواسته اى        خواسته اید
  خواسته است    خواسته اند

از برای حال در زبان فارسی صیفه ی مخصوص نیست و فعل مضارع است که گاهی بر آینده دلالت می کند و آن بر دو نوع است : اخباری و التزامی :

1- مضارع اخباری که کار را به طریق خبر و قطع برساند :
می روم            می رویم
می روی           می روید
می رود             می روند

2- مضارع التزامی که کار را به طریق شک و دودلی و خواهش  و مانند آن برساند :
بروم              برویم
بروی             بروید
برود              بروند

فعل ماضی :

آن است که بر زمان گذشته دلالت کند : زدم ، می زدم  ، زده بودم .
و بر 5 نوع است : ماضی مطلق ، ماضی استمراری ، ماضی نقلی ،  ماضی بعید ، ماضی التزامی
 

1- ماضی مطلق : آن است که بر زمان گذشته دلالت  کند خواه به زمان حال نزدیک و پیوسته و خواه دور باشد : پارسال این کتاب را خریدم . مسعود الآن به خانه آمد .
آمدم                آمدیم
آمدی               آمدید
آمد                  آمدند

2- ماضی استمراری ، آن است که دلالت کند بر صدور فعل در زمان گذشته به طریق استمرار و تکرار و تدریح و علامت آن " می " یا " همی " است در اول ماضی مطلق : هر سال به خراسان می رفتم  ،  روزها در می خواند . شب ها کار می کردند .
می رفتم             می رفتیم
می رفتی            می رفتید
می رفت             می رفتند

گاه در قدیم به جای " می " یا " همی " ، " ی " استمراری به آخر فعل می افزودند :
رفتمی                         رفتیمی
رفتیی                           رفتیدی
رفتی                            رفتندی

ولی دوم شخص و اول شخص ِ جمع به ندرت استعمال می شده است .

گاهی در قدیم با وجود افزودن " می " و " همی "  ،  " ی " نیز به آخر فعل اضافه می شده :
گر آن ها که می گفتمی  کردمی           نکوسیرت و پارسا بودمی
 

3- ماضی نقلی :  هر گاه در آن معنی ثبوت باشد ف دلالت کند بر کاری که کاملا نگذشته باشد  ، مانند : سهراب ایستاده است . یوسف نشسته است
رفته ام          رفته ایم
رفته ای          رفته اید
رفته است         رفته اند

گاهی ما بین ضمیر و فعل ، کلمه ی " است " در می آید :
رفتستم          رفتستیم
رفتستی         رفتستید
رفتست           رفتستند

4- ماضی بعید  یا دور که زمان ِ وقوع آن از زمان ِ حال دور باشد : مسعود ، دیروز بازار رفته بود . بهرام ، بامداد اینجا آمده بود . او را سال ِ گذشته دیده بود
ماضی بعید چون گاهی وقوع آن بر ماضی ِ دیگر مقدم است ، آن را ماضی " مقدّم " نیز می گویند :
وقتی آمدم ، او رفته بود .
طریقه ی ساختن ماضی بعید : اسم ِ مفعول  فعل ِ مقصود را گرفته ، ماضی ِ مطلق ِ فعل ِ " بودن " بعد از آن می آید:
رفته بودم                       رفته بودیم
رفته بودی                      رفته بودید
رفته بود                          رفته بودند

5- ماضی التزامی : آن است که شک و تردید و خواهش و دودلی و مانند آن را برساند : باید آمده باشد . شاید شنیده باشد. گمان میکنم  بهرام او را دیده باشد .
رفته باشم                رفته باشیم
رفته باشی               رفته باشید
رفته باشد                 رفته باشند