مكتب ادبی، معادل اصطلاح انگلیسی Literary school و به معنای مجموعه ی
سنتها ، هنجارها ، اندیشهها ، نظریهها و ویژگیهایی است كه به دلایل
اجتماعی ، سیاسی یا فرهنگی در دورهای خاص در ادبیات یك یا چند كشور نمود
مییابد . این مجموعه معمولاً در آثار گروهی از صاحبان قلم رخ مینماید و
باعث تمایز آنها در سبك از شاعران و نویسندگان دیگر میشوند . منتقدان ،
پژوهشگران ، نویسندگان و شاعران برجسته و متبحر چنین مجموعهای را مییابند
و در قالب مشخصههای هر مكتب ارائه میدهند . هر مكتب با پیروانی كه برای
خود مییابد ، دورهای ویژه – كوتاه یا بلند – را میپیماید و سپس باز
میایستد .
« معمولاً پایهگذاران هر مكتب خودشان نیز از مشخصههای آثارشان آگاه
نیستند و دیگران شیوههای هنری آنان را مشخص و معرفی می كنند . البته این
اصل جنبه ی همگانی ندارد زیرا مكتبهایی هم بودهاند كه بنیان گذاران آنها
دانسته و با تصمیمی آگاهانه بیانیهای درباره ی مكتب خود صادر می كردند ، پیش
از آن كه شیوهای تازه در نگارش آثار ادبی در پیش گیرند؛ مانند
سوررآلیستها و دادائیستها .
ویژگیهای هر مكتب ادبی رفته رفته در آثار ادبی مربوط به آن نمود مییابد .
گفتنی است كه هر مكتب ادبی شكل دگرگون یافته ی مكتب پیش از خود یا واكنش و
طغیانی در برابر آن است؛ از همین رو ، میتوان گفت كه هیچ مكتبی بدون مقدمه
پیدا نمیشود و ردّی از ویژگیهای بیش تر مكتبهای ادبی را در آثار ادبی
پیش از آن میتوان یافت . مهمترین عامل پیدایی هر مكتب ادبی ، نوع نگرشی
است كه ادیبان هر دوره به زندگی و دنیای پیرامون خویش دارند . در نتیجه ی
همین نگرش است كه بیان هنری ، شكلهای گوناگونی مییابد و تغییراتی در
به كارگیری زبان و شیوه ی كاربرد واژگان پیش میآید .
خلاصه این كه شرایط و اوضاع اجتماعی ، سیاسی یا فرهنگی در ایجاد یا تغییر
مكاتب ادبی تاثیر غیر قابل انكاری دارد . مكتبهایی كاملاً متفاوت و
تقریباً همزمان با هم سر برآوردند و در كنار یك دیگر شكفتند ؛ مانند
سمبولیسم و ریالیسم .
به همین دلیل است كه گاه هم بسته شمردن یك شاعر یا نویسنده به مكتبی خاص دشوار و تا حدی نشدنی است .
شاعران و نویسندگانی بوده و هستند كه در دوره ی فعالیتهای ادبی خویش ،
گرایشهای گوناگون به مكاتب مختلف داشتهاند ماندن گوته ، نویسنده و شاعر
آلمانی ؛ (1794 – 1832 م) كه او را میتوان هم در شمار رمانتیكها دانست هم
در زمره ی كلاسیكها». (انوشه: 1376: ص 1265)
« از اواخر سده ی نوزدهم میلادی اثر گذاری و اثر پذیریهای ادبی سرعت زیادی
یافته است و علت این امر را میتوان در چند مورد جستجو كرد : توسعه ی روابط
فرهنگی – اجتماعی، گسترش شتابنده ی افكار و اندیشههای اجتماعی – سیاسی و
آشنایی روز افزون ملتها با زبان و ادبیات یكدیگر؛ كه این امر باعث كوتاهی
عمر مكتبهای ادبی و آمیختن آنها با یك دیگر شده است ؛ اما رگههایی از این
گونه مكتبها را در مكاتبی كه سالها پس از آنها سر برآوردهاند ، میتوان
مشاهده كرد .
مكتب ادبی ، مقولهای غربی است و در ادبیات فارسی جایگاهی به آن مفهومی كه
بیان شد، ندارد . آثار ادبی – به ویژه شعر فارسی – را بر پایه ی شیوههایی كه
در دورههای گوناگون تاریخ ادبیات ایران بوجود آمدهاند و اصطلاحاً سبك
نامیده میشوند تقسیم بندی میكنند ؛ مانند سبك خراسانی ، سبك عراقی و سبك
هندی .
درادبیات فارسی هیچ گاه شكوفایی یا افول مكتبهای ادبی – به آن مفهومی كه
در ادبیات غرب پیش آمد – نبوده است . گفتنی است كه بخش عمده ی ادبیات نوین
ایران برگرفته از ادبیات ریالیستی روسیه است ؛ از همین رو بیش تر آثاری كه
نویسندگان پیشرو ایران پدید آورند، جنبه ی ریالیستی دارند ؛ مانند « شوهر آهو
خانم» نوشتۀ علی محمد افغانی . این امر بدان معنا نیست كه مكاتب پیش از
ریالیسم كه در اروپا رواج داشتند پیش تر در ادبیات فارسی بودند ؛ زیرا ، همان
گونه كه اشاره شد ادبیات معاصر ایران عمدتاً جولان گاه ریالیسم روسی گردید ،
با این توضیح كه رمانتیسمی كه پیش از ریالیسم در روسیه وجود داشت مدتها
پیش از ورود رئآلیسم به ایران در آثار فارسی رخ نمود.»
از جمله ی مكتبهای ادبی به كلاسیسم ، ناتورالیسم ، اكسپرسیونیسم ، امپرسیونیسم و پارنایسم میتوان اشاره كرد .
منابع:
1- انوشه، حسن؛ فرهنگ نامۀ ادبی فارسی (دانش نامه ادب فارسی)،تهران، سازمان چاپ و انتشارات 1376، چاپ یكم، ص 1265.
2- سید حسینی، رضا؛ مكتبهای ادبی، تهران، انتشارات نگاه، 1366، چاپ نهم، ص 50.
3- لغت نامه دهخدا، ذیل واژه مكتب .
[328] پست شده توسط « پوریا
»
در تاریخ 1388/06/5 و
در ساعت 08:30 
نظر دهید ()
