در اول و آخر افعال ، حروفی می آید که جز اصلی فعل نیست و آن بر هشت قسم است :

1-" ب "  تاکید و زینت مثل : برفت ، بیاید ، بساز ، ببر
 و این  حرف در قدیم بر سر مصدر و همه ی صیقه های فعل در می آمده است
اگر " ب " زینت بر سر افعالی در آید که اول آن ها همزه باشد همزه به " ی " تبدیل می شود : بینداخت ، بیفروخت .
هر گاه حرف " ب " در اول فعلی در آید که چند مرکز داشته بشد  مثل : پیوست و بیند و مانند  آن ها ، جایز است که آن را جداگانه با " ه " غیر ملفوظ نوشت :  به بیند ، به پیوست .
یادداشت سایت : امروز ه به صورت " ببیند "  هم می نویسند .

2 و 3 - " می " و " همی "  برای افاده ی معنی استمرار در اول فعل می آید : می رفت ، همی رفت ، می گوید
گاه در قدیم بین فعل و " می " و " همی " ، " ب " زائد می آمده مثل : می برفت ، همی برفت . گاهی " ن " نفی مثل : می ندانم ، همی ندانم  و گاه یک کلمه یا چند کلمه بین علامت استمرار و فعل  مثل :
بمیر ای دوست پیش از مرگ اگر می زندگی خواهی
و گاهی همی بعد از فعل می آید :  اگر گنج داری و گر درد و رنج      نمانی همی در سرای سپنج

4- " ن " نفی ، نونی است مفتوح که در اصل " نی " بوده است با یا ی مجهول بر وزن " چه و که " که بعد ها کسره ی آن را به فتحه تبدیل کرده اند : نرفت ، نگفت .

گاهی در اشعار در ماضی استمراری و مضارع " ن " نفی را بعد از علامت ِ استمرار می آورند : مث نرفت ، می ننشیند ، می نگویم .

هر جا علامت نفی با " ب " تاکید جمع شود " ب " مقدم بر " ن " است : بنرفت ، بنگوید .

نون نفی چون به اول ِ افعال بیاید ، هرگاه منظور نفی باشد ، متصل نوشته می شود و هر گاه مقصود ، عطف و ربط باشد ، جدا نوشته می شود :
1- نرفت ، نگفت ، نمی آید
2- نه می آید ، نه می رود . نه کار می کند ، نه درس می خواند.
هرگاه حرف ِ نفی به اول ِ فعل ِ " است " بیاید ، " نیست " نوشته می شود .

5- "م" نفی که به اول ِ دوم شخص فعل می آید : مرو ، مروید ، مگویید
"م" نفی گاهی در سوم شخص فعل امر در موقع دعا در می آید : بیناد -> مبیناد    ، رساد -> مرساد ، ریزاد -> مریزاد

6- " الف " زاید در آخر سوم شخص مفرد ماضی " گفتن " :
گفتم که خطا کردی و تدبیر نه این بود       گفتا چه توان کرد که تقدیر چنین بود

7- " الف "  دعا در مثل :  مباداد ، بادا ، مگویدا

8- " ی " مجهول :  این حرف نیز به آخر ِ فعل ملحق می شود و در قدیم مانند کسره تلفظ می شده و بر چند قسم است :
الف- " ی " استمراری که مانند "می " و " همی " معنی همیشگی و استمرار و دوام را می رساند :  رفتمی ، گفتمی
ب- " ی " شرط و جزا :  این " ی " به آخر ِ افعال شرطی اضافه می شود و در فعل جزا نیز می آید
اگر مملکت را زبان باشدی       ثنا گوی شاه جهان باشدی
ج- " ی " به تمنی :
کاش آنان که عیب من کردند      رویت ای دلستان بدیدندی
نزادی مرا کاشکی  مادرم           نگشتی سپهر ِ بلا بر سرم
د- " ی" شک و تردید و بیشتر قبل ازین افعال می آید : گویی و پنداری ، مگر ، شاید
چیست این خیمه که گویی  پر گهر دریاستی      یا هزاران شمع در پنگانی از میناستی

مصدر بر چهار نوع است : مصدر اصلی ، جعلی ، بسیط ، مرکب ، مخفف

1- مصدر اصلی : آن است که در اصل ، مصدر باشد : رفتن ، گفتن ، گرفتن

2- مصدر جعلی  یا " موضوع " آن است که در اصل ، مصدر نباشد  بلکه به آخر کلمه ی فارسی یا عربی لفظ " یدن "  افزوده باشند : تندیدن ، آغازیدن ، بلعیدن ، فهمیدن

بسیاری از مصادر عربی مانند : فهم ، طلب  و اسمی فارسی مثل : جنگ ، ترس و آغاز که امروز از خود آنها فعل ساخته می شود ، سابقا با مصادر دیگر ترکیب یافته و از خود فعلی نداشته اند ، مانند : فهم کردن ، طلب کردن ، بلع کردن  ، جنگ کردن

3- مصدر بسیط ، آن است که یک کلمه باشد : رفتن ، آمدن ، گفتن .

4- مصدر مرکب  آن است که از دو کلمه و بیشتر آمیخته باشد :  برداشتن ، سخن گفتن

وجوه افعال ، شش است : وجه خبری ، وجه التزامی ، وجه شرطی ، وجه امری ، وجه وصفی ، وجه مصدری

1- وجه اخباری : آن است که وقوع کاری را به طریق خبر بیان کنید : رفتم ، زدم ، خواهم رفت

2- وجه التزامی : آن است که کار را به طریق شک و دودلی و آرزو و خواهش و مانند آن بیان کند و چون پیرو ِ جمله دیگر است ، آن را وجه " مطیعی " نیز گویند : می خواهم بروم . شاید بیایم . گمان می کنم آمده باشد .

3- وجه شرطی : آن است که کار را به طور شرط بیان نماید : اگر رفتی ، بردی و اگر خفتی . اگر نیایی ، من نخواهم رفت .

گاهی در نظم و نثر  ، علامت جمله ی شرطی مانند : اگر ، هر گاه ... حذف می شود .

4- وجه امری : آن است که کار را به طور حکم و خواهش و فرمان بیان نماید : برو ، بروید ، بگو ، بگویید.

امر منفی را نهی می گویند و جز وجه امری به شمار می آید : مرو ، مشنوید .

در دوم شخص فعل امر گاهی به جهت تاکید یا استمرار ، لفظ " می " می آورند :
می باش طبیب عیسوی هش           اما نه طبیب آدمی کش

5- وجه وصفی : آن است که فعل به صورت ِ صفت و در معنی ِ فعل باشد . فعل وصفی با فاعل مطابقت نمی کند و همیشه مفرد است :  استاد آمده ، به درس شروع کرد .  شکارچی به شکار رفته ، آهویی صید کرد .

6- وجه مصدری : فعلی است که به صورت اسم در آمده باشد :  باید رفتن . نشاید گفتن . نیارم شنیدن .

در قدیم وجه مصدری را با " ن "  علامت مصدر استعمال می کردند ولی به مرور زمان مصدر را مخفف استعمال می کنند و می گویند : نخواهم گفت . نشاید رفت .

از برای حال در زبان فارسی صیفه ی مخصوص نیست و فعل مضارع است که گاهی بر آینده دلالت می کند و آن بر دو نوع است : اخباری و التزامی :

1- مضارع اخباری که کار را به طریق خبر و قطع برساند :
می روم            می رویم
می روی           می روید
می رود             می روند

2- مضارع التزامی که کار را به طریق شک و دودلی و خواهش  و مانند آن برساند :
بروم              برویم
بروی             بروید
برود              بروند

فعل ماضی :

آن است که بر زمان گذشته دلالت کند : زدم ، می زدم  ، زده بودم .
و بر 5 نوع است : ماضی مطلق ، ماضی استمراری ، ماضی نقلی ،  ماضی بعید ، ماضی التزامی
 

1- ماضی مطلق : آن است که بر زمان گذشته دلالت  کند خواه به زمان حال نزدیک و پیوسته و خواه دور باشد : پارسال این کتاب را خریدم . مسعود الآن به خانه آمد .
آمدم                آمدیم
آمدی               آمدید
آمد                  آمدند

2- ماضی استمراری ، آن است که دلالت کند بر صدور فعل در زمان گذشته به طریق استمرار و تکرار و تدریح و علامت آن " می " یا " همی " است در اول ماضی مطلق : هر سال به خراسان می رفتم  ،  روزها در می خواند . شب ها کار می کردند .
می رفتم             می رفتیم
می رفتی            می رفتید
می رفت             می رفتند

گاه در قدیم به جای " می " یا " همی " ، " ی " استمراری به آخر فعل می افزودند :
رفتمی                         رفتیمی
رفتیی                           رفتیدی
رفتی                            رفتندی

ولی دوم شخص و اول شخص ِ جمع به ندرت استعمال می شده است .

گاهی در قدیم با وجود افزودن " می " و " همی "  ،  " ی " نیز به آخر فعل اضافه می شده :
گر آن ها که می گفتمی  کردمی           نکوسیرت و پارسا بودمی
 

3- ماضی نقلی :  هر گاه در آن معنی ثبوت باشد ف دلالت کند بر کاری که کاملا نگذشته باشد  ، مانند : سهراب ایستاده است . یوسف نشسته است
رفته ام          رفته ایم
رفته ای          رفته اید
رفته است         رفته اند

گاهی ما بین ضمیر و فعل ، کلمه ی " است " در می آید :
رفتستم          رفتستیم
رفتستی         رفتستید
رفتست           رفتستند

4- ماضی بعید  یا دور که زمان ِ وقوع آن از زمان ِ حال دور باشد : مسعود ، دیروز بازار رفته بود . بهرام ، بامداد اینجا آمده بود . او را سال ِ گذشته دیده بود
ماضی بعید چون گاهی وقوع آن بر ماضی ِ دیگر مقدم است ، آن را ماضی " مقدّم " نیز می گویند :
وقتی آمدم ، او رفته بود .
طریقه ی ساختن ماضی بعید : اسم ِ مفعول  فعل ِ مقصود را گرفته ، ماضی ِ مطلق ِ فعل ِ " بودن " بعد از آن می آید:
رفته بودم                       رفته بودیم
رفته بودی                      رفته بودید
رفته بود                          رفته بودند

5- ماضی التزامی : آن است که شک و تردید و خواهش و دودلی و مانند آن را برساند : باید آمده باشد . شاید شنیده باشد. گمان میکنم  بهرام او را دیده باشد .
رفته باشم                رفته باشیم
رفته باشی               رفته باشید
رفته باشد                 رفته باشند

فعل ( کنش )

یکی از اقسام نُه گانه ی کلمه ، فعل است و آن کلمه ای است که بر شدن  یا بودن یا کاری کردن در یکی از سه زمان دلالت می کند :
علی روان شد . مسعود معقول است . جمشید می خواند .

1- صورت فعل و هیأت  آن را از حیث مفرد و جمه و شخص و غیره " صیفه " یا " ریخت " می گویند : رفت ، رفتند ، آمدیم  ، آمدند .

2- زمان ، وقتی است که فعل در آن واقع شود : می روم ، رفتم ، خواهم رفت

زمان بر سه نوع است :

 گذشته یا ماضی ،  مثل : زدم ، رفتم
حال یا اکنون  ، مثل :  الآن می رود  . دارد می آید .
استقبال یا آینده  ، مثل : خواهم رفت . خواهد آمد .

3- اشخاص ِ فعل ، یعنی معلوم بودن ذاتی که فعل ، قائم به اوست ، و به او نسبت داده می شود و آن بر سه نوع است :
اول شخص ، دوم ضخی ، سوم شخص   .  و این سه مفرد یا جمع می توانند باشند .

اول شخص مفرد : رفتم                          اول شخص جمع : رفتیم
دوم شخص مغرد : رفتی                        دوم شخص جمع : رفتید
سوم شخص مفرد : رفت                        سوم شخص جمع : رفتند
 

بسم الله الرّحمن الرّحیم

هست کلید در گنج حکیم

به جای اهتمام بگوییم: کوشش

به جای واضح بگوییم: روشن

به جای توطئه بگوییم: نیرنگ

به جای غالباً بگوییم: بیش تر

به جای نهضت بگوییم: جنبش

به جای جعلی بگوییم: دروغین

به جای به وقوع پیوست بگوییم: رخ داد

به جای مناسب بگوییم: پسندیده

به جای عبور و مرور بگوییم: آمد و شد

به جای انصراف دادن بگوییم: کناره گیری کردن

به جای تأسیس بگوییم: راه انداری

به جای منازل بگوییم: خانه ها

به جای مشهور بگوییم: نامی-نامدار-سرشناس

به جای وطن بگوییم: میهن

به جای مبحث بگوییم: جستار

به جای معدودی بگوییم: شماری

به جای در ارتباط با بگوییم:درباره ی

به جای در حال توسعه بگوییم: رو به پیشرفت

حمد بی حد و عدد ، خاصه درگاه خدائیست که از کتم عدم ، خلقت موجود بفرمود و شرافت بفزودی بشر از آنکه بود قابل علم و ادب و کسب معارف که شود عالم توحید خدا پس زره صدق عبادت کند آن خالق یکتا و کند شکر هر آن نعمت منعم که فزونست ز احصا و عدد ز آنکه ز انعام رسد ، در شب و روز از قبل حی صمد ، بنده بیچاره پر خوف و رجا را .

صلواتی که فزون ز عدد و بیش از احصا و شما راست نثار در درگاه همان بنده خاصی که رسولست و امینست و سفیری ز خداوند مبین است و هم او واسطه ی خالق یکتاست به او ختم نبوت بود او ماه رسالت که بود احمد و هم هست ابوالقاسم و محمود و محمد که ز نور رخ او عالم ایجاد بود روشن و او باعث خلقت بود از آدم و از ارض و سماوات و همه علوی و سفلی و ملایک دیگر از جنت و دوزخ که اگر ذات شریفش نبدی مقصد و مقصود خدا خلق نفرمود ز مخلوق و همه ارض و سما را.

پس از آن رحمت حق با صلواتی که بود متصل از خلقت عالم ، به شب و روز دمادم ، به جهان تا به قیامت  ، بروان شه دین سید ابرار ، که او قامع کفار ، و هم او قاسم طوبی و سقر هم صدف بحر ولایت بود و قاتل عنتر ، دگر او فاتح خیبر ، بود و زوج و پسر عموی زهرای مطهر به علی ابن ابیطالب و اولاد گرامش ز خداوند تحیات و سلام و ز خلایق صلواتی به مقامات همان پاک روانان ز ازل تا به قیامت که بود وعده و میعاد که ایزد به خلایق ز بد و نیک دهد مزد و جزا را .

سیما بر خلف پاک امامان که بود حجت رحمان و وجودش به جهان قاطع برهان و به او ختم امامان ولی حیدر صفدر که بود محیی دین شرع مطهر ، ز وجودش به قوام است که او سرور و مولای انامست و بود قائم بالحق ولی الله ز نسل حسن عسگری از آل نبی زنده کند دین و جهان پر کند از عدل کند بیخ و بن ظلم و جفا را .

در تاریخ 1388/05/22 و در ساعت 10:37 نظر دهید ()