خانواده های شاهنامه . نامها و عاقبت ها

خانواده اول

رستم:

بگفتا برستم غم آمد به سر          نهادند رستم‏ش نام پسر

1- رستم  از دو بخش تشکیل شده است بخش اول از واژه «رئوذ» Raodha به معنای بالیدن و نمو است. کلمه «روی» به معنای صورت و چهره نیز از همین ریشه گرفته شده و مصدر آن «رئود» Raod به معنای نمو کردن آمده . رستن و روئیدن هم از  دیگر هم خانواده‏های مصدر«رئودَ» هستند. بخش دوم این نام از واژه «تهم» است که در «تهمتن» لقب رستم هم دیده می‏شود «تهم» در اوستا و فارسی باستان به معنای تخم Taxma یعنی دلیر و پهلوان آمده به قول فردوسی:

تهم هست در پهلوانی زبان       به مردی فزون ز اژدهای دمان

پس تهمتن و رستم هر دو کمله مترادف به معنا ی قوی هیکل ،  بزرگ اندام  کشیده بالا و قوی پیکر است.

رستم اگر ستون شاهنامه نباشد بی‏شک یکی از ذاتیات حماسه سرایی هست که اگر او و داستان‏هایش نبود ایران هرگز معنای قهرمان اسطور‏ه‏ای را در نمی‏یافت، برای او که فرزند زال دستان نوه سام سوار و نتیجه نریمان پشت است القابی چون:

تهمتن، پیلتن، شیرگیر، شیر خوی، دیو بند، خداوند رخش، یل شیراوژن تاج‏بخش، بازوی ایران، امید ایران، سپهدار سپه کش، شیر فش تندر بانگ آذرخش خشم، راست گفتار راست کردار نیکواندیش و... آورده‏اند.

2- تهمینه:

چنین داد پاسخ که تهمینه‏ام      تو گویی که از غم به دو نیمه‏ام

تهمینه از دو بخش تشکیل شده است: تهم + ینه تهم همان است که در تهمتن و رستم هم آمده و به معنای نیرومند و دلیر است و «ینه» نشانه تأنیت پس معنای نام او یعنی زن قوی هیکل و دلیر، زن نیرومند و زورمند.

تهمینه دختر شاه سمنگان است که مادر سهراب شد و پس از شنیدن ماجرای مرگ فرزندش بر مرگ سهراب آنقدر زاری کرد تا جان باخت.

بقیه در ادامه مطلب

مقدمه

 حماسه در لغت به معنای دلاوری و شجاعت است و در اصطلاح، شعری است داستانی با زمینه ی قهرمانی، قومی و ملی که حوادثی خارق العاده در آن جریان دارد. در ادبیات ایران، از یک دیدگاه، دو نوع منظومه ی حماسی می توان یافت1- منظومه های حماسی طبیعی و ملی2- منظومه های حماسی مصنوع.

منظومه های حماسی طبیعی و ملی

این منظومه ها عبارتند از نتایج افکار و علایق و عواطف یک قوم که در طی قرن ها تنها برای بیان عظمت و نبوغ آن قوم به وجود آمده است. این نوع حماسه ها سرشار از یاد جنگ ها، پهلوانی ها، جان فشانی ها و در عین حال، لبریز از آثار تمدن و مظاهر روح و فکر مردم آن کشور در قرن های معینی از دوران حیات ایشان است که معمولاً از آنها به دوره های پهلوانی تعبیر می کنیم. از این گونه منظومه های حماسی می توان شاهنامه ی حکیم ابوالقاسم فردوسی را نام برد. در این منظومه شاعر به ابداع و آفرینش توجهی ندارد بلکه داستان های مدون کتبی یا شفاهی را با قدرت شاعرانه ی خویش نقل می کند.

منظومه های حماسی مصنوع

در این منظومه ها شاعر با داستان های پهلوانی مدون و معینی سر و کار دار ندارد بلکه خود به ابداع و ابتکار می پردازد و داستانی را به وجود می آورد. در این گونه داستان ها، شاعران آزادند با رعایت قوانینی که ناظر بر شعر حماسی است به دلخواه موضوع داستان خود را ابداع کنند و تخیل خودرا در آن دخیل سازند، از این دسته می توان ظفرنامه ی حمدالله مستوفی را برشمرد.

در ادامه توضیحات بیشتر را مطالعه بفرمایید

در تاریخ 1388/06/2 و در ساعت 09:56 نظر دهید ()

من در تــن خـــود   رگ ِ کیــانی دارم

در رگ همه خــــون ِ پهلـــــوانی دارم

بگذشته هــزار و چارصد سال و هنوز

در دست درفـــــش ِ کـــاویانــی دارم

                                                            استاد خالقی

دکتر جلال خالقی مطلق از برجسته ترین  پژوهندگان و شاهنامه شناسان پشته ی ایران است که  به ویژه دمادم ِ چند دهه ی گذشته را با شاهنامه به سر آورده  ،  با دستی پُر و پیمان،  بر و  بار کاخ ِ بلند و  گزند ناپذیر فردوسی را پیراسته است .

خالقی با دانش و شایستگی درخور ستایشی ،  روز و روزگار پر فر و فرهنگ ایران کهن را ، که شایسه و  با شکوهش  یافته است ، چون چلچراغی فروزان ، روشنگر راه  می  سازد  تا همه ی جهانیان و به ویژه مردمان این پشته ی فرهنگمند ، آن را چراغ راه ِ آینده ی خود سازند .

 استاد خالقی فرهنگش را می پوید و می چوید و می نماید و در این جا و آن جا سخن راندن اش و یا با این و آن سخن گفتنش ، انگیزه ی بستنگی و وابستگی اش به این دولتمدار و آن زورمدار نیست . او همچنان که خود می سراید :
    

یک کوزه ی کار ِ دست کاشان دارم

یک قـالی دست باف کـرمان دارم

یک جعبه ی خاتم از صفاهان دارم

یک سینه ی پُر ز مهـــر ایران دارم

سینه ای پر از مهر ایران دارد و در دکانش به جز از فرهنگ شایسته و خجسته ی گشته ی ایران نیست . این را یاد آوری می نماییم تا مبادا از ما بهترانی از در این جا و آن جا بودن ایشان سودجویی نمایند و  ایشان را از بستگان و وابستگان خود بر شمارند و به نمایش نهند .

استاد مطلق فرزند ایران ، شاگرد فردوسی و پیرو اندیشه های نیکوست و به همان گونه که می سراید در تن رگ کیانی و در رگ خون پهلوانی دارد . در دنباله برگزیده ای از گفت و گوی استاد در دسترس شما گذاشته می شود.                                                                                           
شاهنامه و ایران 

فردوسی هم شاعر ملی هم راوی تاریخ ایران است .

دكتر جلال خالقی مطلق استاد زبان و ادبیات فارسی است . او ارزشمند ترین ویراستاری شاهنامه را با نگرش به چندین و چند شاهنامه ی نوشته شده و یا چاپ شده در جا به جای جهان ، سر انجام بخشید .

استاد خالقی درازای ِ۳۶ از زندگی  خود را بر سر این کار نهاد ، شاهنامه های گوناگون را در هر کجای گیتی که یافت شدند به بررسی نشست ،  سره و ناسره کرد و  گردآمده ای درخور نگرش و پاس و سپاس را در دسترس دوستداران گذاشت .

نامبرده در گفت و گویی روش نگرش و نگارش ِ  استاد ِ سخن، فردوسی توسی را  در گفت‌وگویی چنین بر می شمرد :

« فردوسی به مجموعه ی میراث فرهنگی ایران پیش از اسلام و به ویژه ساسانی توجه داشته و شاهنامه او به  روش خدای نامه نویسی‌ها كهن آمیخته ای از افسانه و تاریخ است.»

 به باور بیش تر شاهنامه شناسان ، ویراستاری و پالودن ( تصحیح) شاهنامه ی فردوسی توسط جلال خالقی مطلق که با  بهره گیری  از شیوه های پیشرفته و دانش پژوهانه  همراه بوده است ، از نامدارترین ویراستاری های شاهنامه خواهد بود .

به گفته ی دکنر خالقی:

فردوسی دو وجه شخصیتی مهم دارد : فردوسی شاعر و مورخ . فردوسی یك شاعر و مورخ بزرگ ملی است .»

                                                                                                                بقیه در دنباله ...

در تاریخ 1388/05/10 و در ساعت 08:00 نظر دهید ()

داستان «رستم و اسفندیار» از جمله نغزترین داستان‌های شاهنامه است. این داستان نه تنها « شاهكار شاهنامه »¹كه دیر آشناترین شاهكارهای ادب پارسی است‌.
در سیر تدوین این داستان آمده است‌:‌ «در الفهرست جزء كتب تاریخی پهلوی كه به عربی نقل شده‌، نام داستانی از رستم و اسفندیار آمده و ترجمه ی عربی آن به جبله بن سالم نسبت داده شده است . داستان رستم و اسفندیار از كتب مشهور آن روزگار بوده و علی الظاهر اصل پهلوی آن میان نویسندگان شاهنامه ی منثور و یا نزد راویان خراسان، شهرتی داشته است. ثعالبی و فردوسی هر دو از داستان رستم و اسفندیار یاد كرده‌اند اما میان ثعالبی با استاد توس در شرح بعضی از جزئیات اختلافاتی وجود دارد‌.»²
فردوسی در آفرینش شخصیت‌ها و قهرمانان این داستان چونان تندیس‌گری ماهر‌، پیکره‌ی وجودی ایشان را پی ریخته است و سپس با دم اهورایی خویش به حركت‌شان واداشته و حیاتشان بخشیده است. آن‌گاه ناخداوار كشتی ذهن و ضمیر آنها را به سوی مقصد نهایی كه همانا آبراهه‌ی تقدیر و سرنوشتشان بوده‌، هدایت نموده و درست از همین روست كه جزئی‌ترین حركات و مكتوم‌ترین اندیشه‌ها و خیالات از دید ژرف كاو و او دور نمانده است‌.
به دل گفت بهمن كه این رستم است    و یا آفتاب سپیده دم است !؟

بترسم كه با او یل اسفنــــدیار             نتابد بپیچد ســـــر از كارزار

من این را به یك سنگ بی جان كنم      دل زال و رودابه پیچان كنم

… دل رستم از غم پر اندیشه شد        جهان پیش او چون یكی بیشه شد
كه گر من دهم دست بند ورا               و گر سرفرازم گزند و را
دو كار است هر دو به نفرین و بد          گزاینده رسمی نو آیین و بد …³

و موارد فراوان دیگر كه باز گفتشان از حوصله‌ی این نوشتارخارج است‌. این چربدستی و مهارت‌، تنها آشكار ساختن واگویه‌های درونی افراد و منویات با‌طنی ایشان نیست‌؛ بلكه وی استاد بی‌نظیر خلق صحنه‌های بدیع و مناظره‌های دو سویه است‌. بی گمان حاضر جوابی و حضور ذهن قهرمانان داستان‌هایش‌، فراست و بدیهه گویی این خداوندگار سخن را آشکار می‌سازد و این چنین است‌.
که وی درخصوصی‌ترین گفتمان‌ها و گزینش خواهش آمیزترین تركیبات در جهت نمایان ساختن استیصال رستم و بیزاری وی از جنگیدن با اسفندیار، دردناك‌ترین صحنه‌ها را می‌آفریند. این یل شیراوژنی كه :
دو رانش چوران هیونان ستبر      دل شیر و نیروی ببر و هژبر
یا
به بالا به سان نهنگ دژم        كه گفتی جهان را بسوزد به دم
یا
جهان آفرین تا جهان آفرید      سواری چو رستم نیامد پدید⁴

در تاریخ 1388/03/18 و در ساعت 02:52 نظر دهید ()